İyi yazı, iyi düşünceden doğar. Bunun için yazmadan önce, iyi düşünmeyi öğrenmeliyiz. Görgülerimiz, dene­melerimiz üzerine kurulan düşüncelerle yazma isteğimiz birleşirse o yazı başarılı olur. Kopya çalışmalardan kaçınmalı, samimi olmalıdır. Samimiyetten uzaklaştıkça, yazı güzelliğini, kuvvetini kaybeder.

İyi yazmak ve güzel üslup için; yazının konusu iyice kavranmalı; anlatım açık, düzgün özentisiz olmalı; görü­len, düşünülen, bilinen eksiksiz anlatılmalı, anlatışta açık­lık, akıcılık, duruluk, yalınlık ve özgünlük bulunmalıdır.

Açıklık

Açıklık; sözün ve yazının ne demek istediği hemen anlaşılacak derecede yerinde sözcüklerden meydana gelmesidir.

Goethe’ye göre; Bir yazarın üslubu, genellikle miza­cının damgasını taşır; bir insan açık bir üslupla yazmak istiyorsa önce kendi ruhunda açıklık olmalı; üslubunda yücelik olmasını isteyen de önce yüksek bir karakter ta­şımalıdır.

Açıklıkta söz ve yazının hemen kavranacak biçimde olması, sözcüklerin yerli yerinde kullanılması, cümlelerin dolambaçsız sıralanması esastır. Anlatılmak istenen ko­nunun, açıkça ve anlatma kurallarına uygun olarak söy­lenmesi açıklığın temel ilkeleri arasındadır.

Adam, kendisine iyi baksın diye kızına para verdi.

Bu cümleden hem “kız, babasına iyi baksın” hem de “kız, pasaklı ve perişan olmasın” anlamı çıkabilir. Bu ne­denle bu cümle açık bir cümle değildir.

Yalan söylediğini anlamıştım.

Bu cümlede yalan söyleyenin ikinci kişi (sen) mi, üçüncü kişi (o) mu olduğu belli değildir. 

Akıcılık

Akıcılık; hiçbir engele çarpmadan akıp gitme niteli­ğinde olan sözlerin yazıların; konunun hiçbir ses pürüzü olmadan akar gibi söylenebilir olmasıdır.

Akıcılık için; sözcük ve fikirler birbirine iyice kaynaşmalı; akışı bozan, söylenmesi güç sesler, sözcükler ayıklanmalıdır. 

Duruluk

Duruluk; içinde gereksiz hiçbir sözcük bulunmayan, amacı eksiksiz anlatan söz; cümleyi kurarken elden gel­diği kadar az sözcük kullanılması, gereksiz sözcüklerin ayıklanmasıdır. Bir olayı, düşünceyi, bir duyguyu en açık biçimde anlatmaktır.

Her zaman doğru, düzgün, temiz konuşup yazmaya çalışmalıyız. Bir sözü gereğinden fazla uzatmamalı; yazı­yı bitirdikten sonra dikkatle okumalıyız.

Bunun nedeni ise çalışmayı sevmemesidir.

Artık daha fazla erken kalkmalısın.

Bu cümlelerde altı çizili sözcükler duruluğa aykırı ya­ni gereksizdir. 

Yalınlık

Yalınlık; sadelik, gösterişsizlik, bir düşünceyi herke­sin anlayabileceği bir açıklıkla anlatma; süssüz ve kısa, anlamı kuvvetli ve kesin sözdür. Hiçbir özentiye yer veril­memelidir. Cümlede gereksiz süslerden, eskimiş, anlamı iyi bilinmeyen sözcükleri kullanmaktan çekinme yalınlık için gereklidir.

Yazılarda; görülenler, duyulanlar, düşünceler, süslü, yaldızlı sözcükler kullanmadan; düşünceler içtenlikle; uzun cümlelerden, karışık düşüncelerden, zoraki yapma­cıklardan uzak yalın bir dille anlatılmalıdır.

Meşin yuvarlak filelerle kucaklaştı.

Bu cümlede sanatlı bir söyleyiş, yani süslü bir anla­tım vardır. Bu cümle yalın bir şekilde söylenebilir:

Gol oldu.

Bir insanı, bir yapıtı bir konuyu doğru ve yanlış yan­larını bulup göstermek amacıyla inceleme işine eleştiri (tenkit) denir.

• Son şiir kitabında insanın yalnızlığını muhteşem anlatmış.
• Tiyatrodaki kostüm seçimleri yönetmenin acemi olduğunu ortaya koyuyor.

ÇIKMIŞ SORU ÖRNEKLERİ

(I) Bu oyunların kuruluşu sağlam. (II) Dünyanın her yanın­da rastlanabilecek türden oyunlar bunlar. (III) Konu seçimi ve düzeyli bir izleyicinin anlayabileceği eleştirel yaklaşım oyunları çekici kılıyor. (IV) Yazar dünyaya hiç gülümseme­den bakıyor. (V) Yer yer kişilerini gülünç göstermeye çalı­şıyor. (VI) Bunlar da oyunların itici yanını oluşturuyor.

Yukarıdaki parçada numaralanmış cümlelerin hangi­sinden başlanarak söz konusu oyunlara yönelik olumsuz bir eleştiri yapılmaktadır?

A)II.      B) III.      C) IV.            D) V.            E) VI.

(1998-ÖYS)

Çözüm

III. cümlede oyunların çekici kılındığından bahsedilmek­tedir. IV. cümleden itibaren ise yazar dünyaya gülümsediği için eleştiriliyor. Bu eleştiriler sonraki cümlelerde de sürüyor.

Yanıt : C

Örnek

(I) Bilim adamı doğru ve içten olmalıdır. (II) Bu, onun en önemli niteliği olmalıdır. (III) O, inanmadığı, bir başka söy­leyişle, gerçeklerle bağdaşmayan, doğrulanması olanak­sız yargıları savunmaya kalkmamalıdır. (IV) Bir bilim ada­mının yazdığı bu yazılar ise gerçekdışı birtakım düşünce­lerle dolu. (V) Birbirini tutmayan görüşler, eserin inandırı­cılığını yok etmiş.

Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangisinden başlanarak eserle ilgili olumsuz eleştiri yapılmakta­dır?

A) I.     B)II.     C) III.            D) IV.            E) V.

Çözüm

Parçada ilk üç cümlede bilim adamının ve onun eserleri­nin nasıl olması gerektiğinden söz edilmiştir. IV. cümle­den itibaren ise eserde gerçek dışı birtakım düşüncelerin ve birbirini tutmayan görüşlerin olduğunun söylenmesi eserle ilgili olumsuz eleştirilerdir.

Yanıt : D

Acınmak, üzülmek, yerinmek, esef etmektir.

• “Selânik’i Türk elinde görebilecek miyim?” diye hayıf­lanıyordu.
• “O parayı harcamayıp saklasaydım, neler alırdım.”
• “Meğer adam burdaymış da biz kaçırmışız.”

Örnek

Aşağıdaki dizelerin hangisinde “hayıflanma, üzülme” söz konusudur?

A) Kınalanmış gibi dağlar, dereler Ne güzel güz, ne güzel eylül olur.

B) Desem ki vakitlerden bir nisan akşamıdır Rüzgârların en ferahlatıcısı senden esiyor.

C) Yaz göç ediyor, ne yazık, yine güz Mor dağlarda güneş doğmadan henüz

D) Kuşlar gelecek damların üstünden Kuşlar konacak dallara

E) Lale sümbüller içinde hüma kuşları ötüyor Avcılar yolu tutmuşlar dağlara erken erken

(1991-ÖYS)

Çözüm

“C” seçeneğindeki dizelerde şairin “ne yazık” sözüyle yaz mevsiminin çok erken bitmesine ve yerine güz (sonba­har) gelmesine üzüldüğünü görüyoruz.

Yanıt: C

Yakınma, içinde bulunulan ortamdan, koşullardan ya da bir kişiden şikayetçi olmaktır.

• Bu uyarılara rağmen şirketi batıracağı belliydi.
• Bu kadının ne kadar merhametsiz olduğunu hepimiz biliyoruz. 

ÇIKMIŞ SORU ÖRNEĞİ

(I) Kitapta günümüz edebiyatı açısından önemli sayılabi­lecek zengin bir malzeme var. (II) Bunlar saymakla bit­mez. (III) Ülkemizin edebiyatı biraz da böyle sanat olay­larının bir araya getirilmesiyle serpilip gelişmektedir. (IV) Oysa geçmişe baktığımızda bu konuda öyle çorak bir gö­rünüm var ki… (V) Örneğin bir Y. Kemal’in, bir A.H. Tanpınar’ın eserlerine ışık tutabilmek için eldeki bilgi kırıntı­larıyla yetinmek zorunda kalıyoruz.

Bu parçada hangi cümleden başlanarak bir “yakınma” dile getirilmektedir?

A) I. B) C) III.            D) IV.            E) V.

(1991-ÖYS)

Çözüm

“Yakınma” bir şeyden sızlanmak olduğuna göre “A”, “B” ve “C” seçeneklerinde böyle bir durum söz konusu değil. “D” de geçmişteki kitapların içeriğine ilişkin bir “yakınma” dile getirilmiştir. Bu yakınma, E’deki cümleyle devam etmektedir.

Yanıt : D

Öneri bir sorunu çözmek üzere bir şey öne sürmek, teklif etmektir.

Öneri bildiren yargılar, herhangi bir konu hakkında teklif, düşünce ortaya koyan yargılardır.

• Anlatımda yerellik kullanmanız daha geniş kitleye ulaşmanızda etkili olur.
• Yazmaya başlamadan önce dil bilgisi kurallarını öğrenmelisin.

ÇIKMIŞ SORU ÖRNEĞİ

(I) Bu şiirin tadına varabilmen için oldukça fazla çaba harcaman gerekti. (II) Bunların bir yanı ne kadar açık ve yalınsa bir yanı da o kadar karmaşık ve yoğun. (III) Bu noktada sanatçının öyküleriyle benzerlikler görülüyor. (IV) Kitabın sonuna şiirlerin sezgisel dünyasını ortaya ko­yacak notların eklenmesi yararlı olabilirdi. (V) Yine de sa­natçının şiirlerinden bir demetin Türkçeye kazandırılması çok olumlu bir çalışma.

Yukarıdaki parçayı oluşturan cümlelerin hangisinde bir “öneri” söz konusudur?

A) I       B) II    C) III             D) IV             E) V

(1990-ÖSS)

Çözüm

Bir değerlendirme (eleştiri) paragrafıyla ilgili olduğu anla­şılan yukarıdaki cümlelerde şair “şiir kitabı” hakkındaki düşüncelerini dile getiriyor; ancak, IV. cümlede kitabın oluşumuyla ilgili bir de öneri ortaya konuyor. Bu öneri “ki­tabın sonuna şiirlerin sezgisel dünyasını ortaya koyacak notların eklenmesinin yararlı olabileceği” düşüncesidir.

Yanıt : D 

Tahmin: Olaylar, durumlar, nesneler arasında yakla­şık olarak değerlendirme, oranlama yapmaktır. Tahminde; akla, sezgiye veya bazı verilere dayana­rak gelecek bir şeyi, bir olayı kestirme vardır.

• Hava kararıyor, yağmur yağabilir.
• Bize yardım eden genç ancak yirmi beş yaşlarında olabilirdi.

Sezgi: Bir olayı meydana gelmeden önce sezmektir. Sezgi; felsefi terim olarak “gerçeğin deneye veya akla var­madan doğrudan doğruya kavranması” anlamında kullanı­lır, tahminden farkı budur. Tahminde bazı verilere, akla da­yanılır. Sezgide böyle bir durum söz konusu değildir.

• Kazanacağımı anlamıştım.

ÇIKMIŞ SORU ÖRNEĞİ

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir “sezgi – tahmin” söz konusu değildir?

A) Bu olayın böyle sonuçlanacağını ben çok önceden anlamıştım.

B) Nasıl bir mutluluk içinde bulunduğunu gözlerinden okuyordum.

C) Bu sırrı, sonsuza değin yüreğimde taşıyacağıma söz veriyorum.

D) Bu konuyu onun yanında rahatça konuşabileceğimi sanıyorum.

E) Paraya düşkün biri olduğunu, konuşmalarından çı­karmıştım.

(1990-ÖSS)

Çözüm

A ve B’de sezgi, D ve E’de tahmin, C’de ise bir nevi ye­min, ant vardır.

Yanıt : C

Bir kavramın özel ve değişmez nitelikleriyle tarif edil­mesidir. Tanım cümleleri “Bu nedir?” sorusunun yanıtıdır. Genellikle “-dir” ya da “denirle biter.

Bir cümlede “tanım”dan söz edilebilmesi için mutlaka tanımlanacak bir kavram olmalıdır.

“Tartışma; bir konu üzerinde karşılıklı olarak lehte ve aleyhte fikir yürütmektir.” cümlesi bir tanım cümlesidir.

“Tartışmada esas karşımızdakinin düşüncesini çü­rütmektir.^” cümlesi bir tanım cümlesi değildir.

“Düşünme, duyum ve izlenimlerden, tasarımlardan ayrı olarak, aklın bağımsız ve kendine özgü durumu, bağlantıları ve biçimleri kavrama yetişidir.” cümlesi de bir tanım cümlesidir.

ÇIKMIŞ SORU ÖRNEKLERİ

Örnek

(I) Bilinç akışı yöntemi öykü ve romanlarda karakterlerin geçmişe ve bugüne ilişkin duygu, düşünce ve anılarının aktarımında kullanılan bir tekniktir. (II) Söz konusu duygu ve düşüncelerin hiçbir denetim ya da sınırlama olmaksı­zın olanca doğallığıyla aktarılması anlatıyı zenginleştirir. (III) Bu teknikle yazar, okura kendi duygularını anlayabil­me olanağı sunar. (IV) Bir başka anlatımla okurun gerçe­ği farklı boyutlarda görmesini sağlar. (V) Böylece yazar, yüzeysel olanın anlatımıyla yetinmeyerek, yarattığı kah­ramanların iç dünyalarını da yansıttığı için anlatımına de­rinlik kazandırmış olur.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisi ta­nımsal bir nitelik taşımaktadır?

A) I.     B)II.      C) III.            D) IV.            E) V

(2007-ÖSS)

Çözüm

I.cümlede “Bilinç akışı yöntemi” tanımlanmaktadır.

Yanıt : A

Örnek

(I) Anlamlan olan ya da anlamları birlikte kullanıldığı söz­cükle ortaya çıkan ses ya da ses topluluklarıdır sözcük.(II) İnsan, sözcüklerle düşünür. (III) Düşünürken nesnele­rin yerine işaretleri yani sözcükleri koyar. (IV) Bu, zihnin işlemesini kolaylaştırır ve çabuklaştırır. (V) Sözcükler ne kadar açık olursa zihin o kadar iyi işler.

Bu parçadaki cümlelerin hangisinde tanımlama ya­pılmıştır?

A)l.            B) II.            C) III.            D) IV.            E) V.

Çözüm

Parçanın I. cümlesinde sözcüğün tanımı yapılmıştır. Ta­nım cümleleri”—dir, denir”le biter ve “Bu nedir?” sorusu­nun yanıtıdır. Öteki seçenekler birer saptama cümlesidir.

Yanıt : A

Bir kimse veya bir durumla ilgili olarak belirli birtakım kıstaslara dayanarak önceden ortaya konmuş olumlu ya da olumsuz hükümdür. Ön yargı, bir olay, durum, ya da düşünceyle ilgili, peşin hükümlü olmaktır. Yani inceleme­den, iyice araştırmadan, olumlu ya da olumsuz bir görüş ileri sürmektir.

• İyi görünse de bu eserin tutacağını sanmıyorum.
• O, gelecek ay yapılacak seçimde kazanamaz.
• Bu çocuk ileride başarılı olacak.

ÇIKMIŞ SORU ÖRNEĞİ

Örnek

(I) Bu oyunu izlerken gülümsüyorsunuz. (II) Yumruklarını­zı sıkmıyorsunuz, öfkelenmiyorsunuz. (III) Yalnızca yan­sıtılmak istenen bir güzelliği algılıyorsunuz. (IV) Güzel bir oyun izlemenin coşkusuz sevincini ve rahatlığını duyu­yorsunuz. (V) Biliyorum, çok fazla seyirci toplamayacak bir oyun, ama salt o rahatlığı yaşamak adına görülmeye değer.

Bu ayrı numaralanmış cümlelerin hangisinde bir “ön yargı” söz konusudur?

A)l.            B) II.           C) III.             D) IV.            E) V.

(1991–ÖYS)

Çözüm

“Ön yargı” bir kimse ya da bir şeyle ilgili olarak belirli koşul olay ya da görüntülere dayanarak önceden edinilmiş olum­lu ya da olumsuz yargıdır. Bu yönüyle de özneldir. Parça­da yazar son cümleye kadar oyunla ilgili çeşitli düşüncele­rini açıklamış, son cümlede ise “Biliyorum, fazla seyicri toplamayacak” diyerek bir ön yargıda bulunmaktadır.

Yanıt: E

Bir durumun ya da sonucun neden var olduğunun açıklanması söz konusudur. Sınavda gerekçe ile ilgili soru­lar sıkça sorulmaktadır. “Hangi cümlede yargı gerekçesiy­le verilmiştir?”, “Hangi cümle kendisinden önceki yargının gerekçesidir?” gibi soruların sorulduğu görülmektedir.

• “Sınavda başarı oranı düşük, sorular çok zordu.”

Başarı oranının düşük olmasının gerekçesi soruların çok zor olmasıdır.

• “Geçen ay tatile gidemedik, otelde yer yoktu.”
• “İstediğim arabayı alamadım, çok pahalıydı.”

Gerekçe ile ilgili sorularda gerekçe bildiren cümlenin başına “ÇÜNKÜ” getirerek doğru yanıtı bulabiliriz.

Gerekçe cümleleriyle neden – sonuç cümleleri birbi­riyle karıştırılmamalıdır. Neden – sonuç cümlelerinde ön­ce neden sonra sonuç cümlesi yer alır. Gerekçe cümlelerinde ise önce sonuç sonra gerekçe vardır.

• Kitabı okuyamamış, zamanı olmamış, (gerekçe)
• Zamanı olmadığından, kitabı okuyamamış. (neden -sonuç)

ÇIKMIŞ SORU ÖRNEKLERİ

Örnek

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde önerinin gerekçesi de açıklanmıştır?

A) Daha az konuşup daha çok iş yapın.

B) Başarının bir parçası olun, eleştirmeni değil.

C) Sabır bir erdemdir, sakın ondan vazgeçmeyin,

D) Çabalarla amaçları birbirine karıştırmayın.

E) Başkalarını eleştirdiğiniz kadar kendinizi de eleştirin.

(1999-ÖSS)

Çözüm:

Bir yargının, bir başka yargının gerekçesi olup olmadığı­nı anlamak için çünkü bağlacından yararlanabiliriz. “C” seçeneğinde “Sakın ondan vazgeçmeyin çünkü sabır bir erdemdir” biçiminde cümleyi kurabiliriz.

Yanıt: C

Örnek

Aşağıdaki sorulardan hangisinin yanıtı bir “gerekçe” içermektedir?

A) Resim çalışmalarınızda en çok hangi malzemeyi kul­lanırsınız?

Tümüyle yerli olanı seçip kullanırım.

B) Ayrıntıya önem verir misiniz?

Evet, güzelliğe ulaşmak için ayrıntıları önemsiyorum.

C) Resim yaparken nasıl bir yol izlersiniz?

Önce dikkatimi ele alacağım konu üzerinde yoğun-Jaştırırım, onunla yaşamaya başlarım, sonra çalışma­ya koyulurum.

D) Türk resim sanatının günümüzdeki durumunu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Resim sanatçılarımızı, erişmeleri amaçlanan yerin de ötesinde görüyorum.

E) Resme yeni başlayanlara neler öneriyorsunuz?

İlgilendikleri konuda eğitim görmelerini, sonra da öğ­rendiklerini uygulamaya çalışmalarını öneriyorum.

(2004 – ÖSS)

Çözüm

Yanıtı gerekçe içeren soru “B” seçeneğinde verilmiştir. Sorunun yanıtı “Evet”tir. Yanıtın ikinci yargısında ayrıntı­ya önem verilmesinin gerekçesinin “güzelliğe ulaşmak” olduğu dile getirilmiştir.

Yanıt: B

Örnek

Aşağıdakilerin hangisinde, biri diğerinin açıklayıcısı olan iki yargı birlikte verilmiştir?

A) Buralar şimdi olduğundan daha da güzeldi eskiden; çünkü Ceyhan Nehri, gürül gürül akardı eteklerinde.

B) Ceyhan Nehri’nin kıpırtısız sularında yüzmek hiç çe­kici gelmiyor bana.

C) Usta bir yüzücü olsanız bile Ceyhan Nehri’nde yüz­meniz kolay değildir.

D) Yağmurlu ya da rüzgârlı havalarda Ceyhan’ın suları bu dünyadan olmayan yeşil bir renk alır.

E) Oradan ayrılsam bile Ceyhan Nehri’ni özlerim, hem de hiçbir şeyi özlemediğim kadar…

Çözüm

A’da verilen “çünkü” bağlacı, açıklama bağlacı olarak kul­lanılmıştır. Buraların eskiden, şimdi olduğundan daha gü­zel olması yargısının açıklayıcısı olarak, Ceyhan nehri­nin, eteklerinde gürül gürül akması yargısı verilmiştir.

Yanıt : A

Bir şeyin önemini belirtmektir. Değerlendirme; olaylar, nesneler, duygular ve düşünceler hakkında yapılabilir.

Değerlendirme yapılırken, değerlendirilecek nesnele­rin belirgin özelliklerinden yararlanılır. Değerlendirmeye yazar kendi görüşlerini, duygularını katarsa öznel değer­lendirme yapılmış olur. Yazar, değerlendirmeye kendi duygularını katmazsa nesnel (objektif) değerlendirme yapmış olur.

Değerlendirme için mutlaka bir ürüne, yapıta gereksi­nim vardır.

“Bu roman sade bir dille yazılmıştır.”

Bu cümle “roman” hakkında nesnel bir değerlendirme ortaya koymaktadır.

“Bu romandaki köy tasvirleri gerçekçi bir şekilde ele alınmış ve bu durum romanın ilgi çekiciliğini artırmıştır.

Bu cümle “öznel’dir. Çünkü, “köy tasvirlerinin gerçek­çi ele alınması romanın ilgi çekiciliğini artırması” yargısı özneldir. Kişiden kişiye değişebilir bu yargı.

ÇIKMIŞ SORU ÖRNEĞİ

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “değerlendirme” söz konusudur?

A) Kimi sanatçılar duygularını dile getirmek için, kimileri de kusursuz eserler yaratmak için yazarlar.

B) Romancı, gerçekleri düş gücüyle yeniden biçimlendi­ren kişidir.

C) Bir eserin değerinin, konusundan çok üslubuna bağlı olduğunu her zaman söylerim.

D) Bu romandaki kişilerin birbiriyle ilişkisi üzerine birçok inceleme yapılmıştır.

E) Bu eserde, konu gerçek yaşamdan alınmış, kişiler karakterlerine uygun biçimde konuşturulmuştur.

(1989-ÖYS)

Çözüm

Değerlendirme, “olay, durum, kişi ya da yapıt” hakkında bir hüküm ortaya koyup bu nesnelerin belirgin özelliğini belirtmek olduğuna göre bu tanıma en uygun yargı “E” se­çeneğinde vardır.

A’da sanatçıların amaçları belirtmiş,

B’de “romancı”yla ilgili tanımlama yapılmış,

C’de karşılaştırma yoluyla eserin değerinin üslubuna bağlı olduğu yargısı ortaya konmuş.

D’de bir romanla ilgili bildirimde bulunulmuş,

E’de “Eser”in konusu ve kişilerin ele alınış biçimi hakkın­da bir değerlendirme yapılmıştır.

Yanıt: E