Fiilimsiler – İsim Fiiler (Ad Eylem), Sıfat Fiil (Ortaç) Zarf Fiil (Bağ Fiil, Ulaç)

FİİLİMSİ (EYLEMSİ)

  • Eylemlerden belli eklerle türeyip; isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir.
  • Eyleme benzeyen ancak eylem olmayan sözcük­lerdir.

“Her gün, sabah erkenden kalkıp işe gitmek için bu duraktan otobüse binen adam bugün geç kalmıştı.” Bu cümlede “kalkıp, gitmek, binen” söz­cükleri, fiile benzeyen ancak çekimli fiil olmayan sözcüklerdir.

Fiilimsiler aldıkları eklerle üçe ayrılır:

İsim-Fiil (Ad Eylem]

Fiillerden “-me, -mek, -iş” ekleriyle türetilip isim görevinde kullanılan sözcüklerdir.

  • Biraz dolaşmak için köy meydanına yürüdüm.
  • Kitabı onca eşyanın arasından bulmak zor oldu.
  • Anlatılanlar karşısında ağlamamak için kendimi zor tuttum.
  • Her sabah günlük gazeteleri okumayı ihmal et­mezdi.
  • Geziye gelmeni hepimiz çok istiyoruz.
  • Bir süre hasret kaldığı kar yağışını seyretti, ar­dından derin bir uykuya daldı.
  • Toplantıda bazı kuralları sertçe hatırlatışından hepimiz rahatsız olduk.

İsim-fiiller, sıfat görevinde kullanılabilir:

Köyün çıkışındaki asma köprü, köylülerin çay ta­şıması için yapılmış.

Bir süre süzme bal işiyle uğraşmış.

Birçok ülkede karma eğitim uygulanıyor.

NOT:

Bazı eylemler, isim-fiil eklerini alarak kalıcı isim olur. Bu sözcükler eylemsi değildir. Bu sözcüklerin fii­limsi olup olmadığını anlamak için bu sözcüklere olumsuzluk eki (-me, -ma) getirebiliriz.

  • Akşam marketten birkaç ekmek aldım.
  • Akşam marketten birkaç ekmemek aldım. (Olum­suzluk oluşmuyor.)
  • Bu yıl buğday ekmemekle hata ettik. (Olumsuzlu­ğu yapılabildiği için eylemsidir.)
  • Fazla rüzgâr olduğundan uçurtmamız telefon di­reğine takıldı.
  • Bu binanın girişi yan taraftadır.
  • Bu yörenin en çok meşhur yemeği dolmadır.

Sıfat-Fiil (Ortaç)

Fiillerden “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş1 ek­leriyle türetilip sıfat görevinde kullanılan sözcük­lerdir.

  • Sakarya’ya giden otobüs hangisi?
  • Buranın görülesi bir manzarası vardı.
  • Biçimi ve içeriğiyle bulunmaz bir kitaptı.
  • Onun maçtaki tepkisi anlaşılır şey değildi.
  • Uzun süredir beklediği haber nihayet gelmişti.
  • Toplantıda konuşulacak konuları belirledik.
  • Ondan geriye vazodaki solmuş çiçekler kaldı.

Sıfat-fiiler bazen sıfat görevinde olmayabilir:

  • Onun yakında Kayseri’den döneceğini duydum.
  • Türkiye’nin kış olimpiyatlarına ev sahipliği yapa­cağı söyleniyor.
  • Onu almadan gitmeyeceğimizi bilmenizi isterim.

Sıfat-fiiller kimi durumlarda ad olarak kullanı­labilir, buna “adlaşmış sıfat-fiil” denir:

  • Varını veren utanmamış. (Varını veren kişi utan­mamış.)
  • O gün gördüklerimi asla unutmadım. (O gün gör­düğüm şeyleri asla unutmadım.)

NOT:

Sıfat-fiil eklerini alan bazı sözcükler “kalıcı isim” olur:

  • Geçmişte bu arsada futbol oynardık.
  • Aldığımız yiyecekleri dolaba koydunuz mu?
  • Bu çağlayanın suyu, yazın çok azalırdı.
  • Buradan Çekmeköy dolmuşları geçer mi?

Sıfat-fiiller çekimli eylemlerle karıştırılmamalı­dır.

  • Yapılacak çok işimiz var. (Sıfat-fiil)
  • Bu işler mutlaka yapılacak. (Çekimli eylem)
  • Odada çürümüş meyve kokusu vardı. (Sıfat-fiil)
  • Odadaki meyveler çürümüştü.(Çekimli eylem)
  • Fuarda tanıdık simalarla karşılaştım. (Sıfat-fiil)
  • Onu şapkasından tanıdık.(Çekimli eylem)

Bağ – Fiîl (Zarf-Fiil, Bağeylem, Ulaç)

Eylemlerden “-e, -ip, -erek, -meden, -meksizin, -dik­çe, -ince, -eli, -ken, -r… -mez, -esiye” ekleriyle türeti­lip zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Bağ-fiiller, cümleleri zaman veya durum yönüyle tamamlar.

  • Öğrenciler güle oynaya okuldan dönüyor.
  • Seninle yarın Barbaros Bulvan’nda ona beş ka­la buluşalım.
  • Onunla konuşup bu işleri halledelim.
  • Arkadaşlarıyla gezerek stres attı.
  • Köye akşam olmadan vardık.
  • İşleri bitirmek için durmaksızın çalışıyor.
  • Onu gördükçe seni hatırlıyorum.
  • Buraya gelince çok şaşırdık.
  • Buraya taşınalı on yıl olmuştur.
  • Eve gelirken yağmura yakalandık.
  • Otobüsten iner inmez doğruca annesine koştu.
  • İşleri bitirdim ama ölesiye yoruldum!

NOT:

Bazı bağ-fiiller “sıfat” görevinde kullanılabilir.

İki ezeli rakibin kıyasıya mücadelesinde kazanan Beşiktaş oldu. (sıfat)

Bağ-fiiler kalıplaşarak “isim” görevinde kullanılabilir:

Bu müessesede veresiye satışımız yoktur.

“ken” eki, isimlere de gelebilir:

Okuldayken şiir dergisi çıkarmıştık. (İsim)

Çalışırken rahatsız edilmekten hoşlanmaz. (Fiil)

error: Maalesef! İçerik kopyalanamaz.