Aşık Edebiyatının Genel Özellikleri

ÂŞIK EDEBİYATI (SAZ ŞİİRİ)

1. Din dışı konuları işleyen, âşık denilen gezgin saz şairlerinin ürünleriyle oluşan edebiyattır.

2.  Âşık edebiyatının kökeni saz ve sözdür. Şiirler saz eşliğinde söylenir.

3. Âşıklar köylerde, göçebe obalarda, yeniçeri ocaklarında, kasaba ve şehirlerde usta-çırak geleneği içinde yetişir.

4. Âşıklar kervansaray, panayır, köy odası, kışla, kahvehane, saray, konak gibi yerlerde; düğünlerde, toplantılarda, derneklerde sazlarıyla usta malı ve doğaçlama şiirler söylerler, halk hikâyeleri anlatırlar.

5.     Dil yalındır, halkın konuştuğu dildir.

6.  Konular halkın yaşayışından alınır: aşk, ölüm, ayrılık, doğa vb.

7. Başlıca nazım biçimleri koşma, semai, varsağı ve destan; nazım türleri ise güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıttır.

8.   Nazım birimi dörtlüktür.

9.  Şiirler, genellikle 8’li ve 11 ‘li hece ölçüsüyle söylenmiş; yarım ve cinaslı uyak kullanılmıştır.

10.  Şiirlerin belli bir adı yoktur, şiirin sonunda şairin mahlası (tapşırma) geçer. Genellikle usta âşıklar tarafından verilen mahlaslar zamanla âşıkların adlarını unutturmuştur.

11.  Âşık edebiyatı ürünlerinin birinci derecede kaynağı, aşağıdan yukarıya doğru açılan, dar ve uzun bir defter olan “cönk”lerdir. Şiir meraklısı kişilerce tutulan ve danadili de denilen ve cönklerde, şiir dışında atasözü, bilmece, mani, fıkra, halk hikâyesi gibi diğer Halk edebiyatı ürünlerine de yer verilmiştir.

12.  Âşık edebiyatı 17. yüzyıldan itibaren Divan şiirinin etkisinde kalmış, özellikle 19. yüzyılda Divan şiiri öğelerinin âşık şiirindeki etkileri iyice belirginleşmiştir.

13.  Âşıkların Divan şiirinden aldıkları gazel, müstezat, murabba, muhammes, müseddes biçimlerini kullanarak geliştirdikleri aruzlu nazım biçimleri şunlardır: Divan, selis, kalender, vezn-i ahar, semaî, satranç.

14.  Âşıklar, âşıklık geleneğini yaşatmak ve kendi tarzlarını kuşaktan kuşağa devam ettirmek için çırak yetiştirmeye önem vermişlerdir. Bu gelenek 19.yüzyılda âşık kollarını ortaya çıkarmıştır. En ünlü âşık kolları Emrah kolu, Ruhsatı kolu ve Şenlik koludur.

15.   16. yüzyılın başlarında ortaya çıkan “Âşık edebiyatı” geleneği 20. yüzyılda önemini kaybetmiştir.

ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ VE TÜRLERİ

1. KOŞMA

  •  Âşık edebiyatı içerisinde en çok      kullanılan nazım biçimdir.
  • İslamiyet’ten Önceki      Türk  edebiyatındaki koşukların      devamı niteliğindedir.
  • Kendine ait özel bir      ezgiyle söylenmektedir.
  • On birli hece      ölçüsünün genellikle 6+5 ya da 4+4+3 duraklı kalıbıyla söylenir.
  • Uyak düzeni abab /      cccb / dddb biçimindedir. İlk dörtlüğü xaxa veya aaab biçiminde uyaklanan      koşmalar da vardır.
  • Dörtlük sayısı en az      üç, genellikle 5-6’dır; ancak dörtlük sayısı 6’dan çok da olabilir.
  • Son dörtlükte şairin      mahlası geçer.

 Nazım Türleri

  •  Koşmalar konularına göre      “güzelleme”, “koçaklama”, “taşlama” ve      “ağıt” gibi çeşitli türlere ayrılır.

 Güzelleme:

  •  Her hangi bir kişiyi, bir atı, bir kadını      öven ve güzelliğini anlatan şiirlere denir.
  •  Divan şiirindeki medhiye türünün karşılığıdır.

 Koçaklama

  • Kahramanlık,      yiğitlik, dövüş ve savaş konusunda söylenen şiirlerdir.
  • Bu türün ustaları      Köroğlu ve Dadaloğlu’dur.
  • Batı şirindeki epik şiir türünün karşılığıdır.

 Taşlama:

  • Toplumdaki      haksızlıkların, yolsuzlukların; kişilerin beğenilmeyen özelliklerinin      alaya alınarak, güldü­rücü, iğneleyici bir anlatımla dile getirildiği      şiirlerdir.
  • Bu tür en çok eser      veren yazarlar Seyrani ve Bayburtlu Zihni’dir..
  • Batı şiirindeki      satirik türün, Divan şiirindeki      hiciv türünün karşılığıdır.
  • Divan edebiyatında      ise bu türün öncüsü Nefi’dir.

 Ağıt:

  •  Acıklı, üzücü bir olayı konu alan şiirlerdir.
  • Sel, yangın, deprem      gibi doğal afetler ya da çe­şitli kaza ve hastalıklar karşısında da      söylendiği gibi, ölümün olmadığı üzücü olaylar da ağıt söy­leme nedeni      olabilir.
  • Ağıt söyleme işine      ağıt yakma, ağıt söyleyenlere ise ağıtçı denilir. Ağıt daha çok kadınlar      tarafın­dan söylenir.
  • Ağıt, İslamiyet’ten      önceki dönemde “sagu”nun, Divan edebiyatında ise      “mersiye”nin karşılığıdır.

 2. SEMAİ

  • Âşık edebiyatında      kendine özgü bir ezgiyle söy­lenen şiirdir.
  • Koşma nazım      biçimiyle aynı şekilde düzenlenir.
  • Sekizli hece      ölçüsüyle söylenir.

 3. VARSAĞI

  • Âşık edebiyatında      Güney Anadolu’da Varsak bo­yu Türklerinin özel bir ezgiyle söylediği      şiirlerdir.
  • Koşma biçiminde      düzenlenir.
  • Sekizli hece      ölçüsüyle söylenir.
  • Yiğitçe ,mertçe bir      edası vardır.
  • Özellikle ilk      dörtlükte “bre, be, behey, hey, aman” gibi ünlemler dikkat      çeker.Koşma ve semaiden bu yönüyle ayrılır.

 

4. DESTAN

  • Âşık edebiyatının en      uzun şiiridir.
  • Koşma biçiminde      düzenlenmekle birlikte ezgisi­nin farklılığı ve dörtlük sayısının çokluğu      yönüyle koşmadan ayrılır.
  • Dörtlük sayısı kimi      destanlarda 120’yi bulur.
  • Genellikle on birli      hece kalıbıyla söylenir. Ancak sekizli hece kalıbıyla ya da mani      dörtlükleriyle söylenen destanlar da vardır.
  • Âşık edebiyatında      koşmaya benzer bir nazım bi­çimi olan destanı, anonim edebiyattaki ulusal      destanlarla karıştırmamak gerekir.
  • Destanlarda savaş,      kahramanlık, doğal afetler, toplumsal yergi, gülünç olaylar, çeşitli      konularda öğütler gibi konular işlenir.

 

Bunları da gezebilirsin.

Hamse Nedir, Hamse Sahibi Sanatçılar Kimlerdir?

Hamse: Bir şâirin beş mesnevisinin bir araya getirilmesiyle oluşturulan ya­pıttır. Hamse yazarı şairler hamse şairi …