Anlatmaya Bağlı Metinlerin Yapı Unsurları

Metin ve Yapı (Olay Örgüsü, Kişiler, Zaman, Mekân)

Edebî metnin önemli özelliklerinden birisi de kurmaca bir yapı oluşudur. Kur­maca, gerçek olmayan demektir. Onun da kendi içinde dereceleri vardır. Ya­kın çevremizde bulunan insan, varlık ve eşyaların benzerleriyle kurulan eser­lerle, hayale dayalı varlık ve eşyalardan ve onlarla ilgili ilke ve düşünceler­den söz etmek birbirinden farklıdır. Her yapı; varlık sebebine, amacına, kul­lanılışına göre belirlenen birimlerin bir düzen içerisinde birleşmesiyle oluşur. Anlatmaya bağlı edebî metinde yapı; olay örgüsü, kişiler, mekân ve zaman gibi birimlerin bir düzen içerisinde birleşmesiyle oluşur.

Olay

Edebî metin kişilerinin başından geçenlere olay denir. Bu metinlerde tek bir olay ele alınır. Bazen bu temel olaya bağlı küçük çaplı yan olaylar da olabi­lir. Ele alınan olayların gelişiminde mantıksal bir sıra izlenir. Olay, herhangi bir ilgi ile bir arada bulunan şahıs kadrosunu oluşturan kişilerin en az ikisi­nin karşılıklı ilişkisinin sonucudur. Anlatmaya bağlı edebî metinlerde bazen insanın iç çatışmaları ile de karşılaşırız. Bunları da olay olarak değerlendir­mek gerekir. 

Olay Örgüsü

Olaylar, kurmacaya özgü bir düzen içinde bir araya gelerek romanın, hikâyenin veya diğer anlatmaya bağlı edebî metinlerin olay örgüsünü oluşturur. Anlat­maya bağlı edebî metinler incelenirken olay örgüsü çıkarılır ve olay örgüsü­nün gündelik hayattaki gerçeklikle ilişkisi tespit edilir. Anlatmaya bağlı me­tinlerde olay örgüsü yaşanmaz, düzenlenir. Yaşanmış olanı anlatmak, amaç değildir. Gerçek hayattan veya dış dünyadan alınan unsurlarla insana özgü bir gerçekliği, bir durumu anlatmaktır. Yapılan bu düzenleme ile okuyucuda estetik yaşantı uyandırmak amaçlanır. Böylece asıl amaç olan sanat yapmak da gerçekleşmiş olur. 

Kişiler

Anlatmaya bağlı edebî metinlerde yapıyı oluşturan öğelerden biri de kişiler­dir. Kişiler, edebî metinlerde olayı yaşayanlardır yani edebî metnin kahra­manlarıdır. Anlatmaya bağlı edebî metinlerin içerisindeki olay çevresinde ki­şiler yer alır. Bu kişilerden kimisi olayı baştan sona yönlendiren durumunda­dır. Bunlar, yapıtın asıl kişileridir. Bunların dışında olaya çeşitli zamanlarda giren, olayı açıklayıcı rol oynayan ikinci dereceden kişilerle de karşılaşırız. Bunlar da yardımcı kişilerdir.

Tip: Benzerlerinin niteliklerini abartılı bir biçimde üzerinde toplayan kişilere tip denir. Bu bakımdan her birey bir karakterdir fakat tip değildir. Tipler be­lirli bir zümreyi belirgin özellikleriyle temsil eden kişilerdir. Yani kıskançlık, cimrilik, korkaklık vb. özellikleri taşıyan kişiler birer tiptir.

Karakter: Belli bir sınıfı temsil etmek yerine, kendine has özellikleri olan, ne­rede ne yapacağı belli olmayan, kendini sürekli yeniden kuran kişidir. 

Zaman

Edebî metinde ele alınan olayın başladığı ve bittiği bir zaman dilimi mutlaka vardır. Olayların başlaması ile bitmesi arasındaki sürece zaman denir. Olay­lar bu zaman dilimi içerisinde gerçekleşir. Anlatmaya bağlı edebî metinlerde iki türlü zaman vardır. Birincisi olayların yaşandığı, kişilerin içinde bulundu-ğu şimdiki zamandır. Buna gerçek zaman denir. İkincisi romandaki kişilerin geçmişini hatırlaması üzerine geçmişten içinde bulunan ana kadar geçen za­mandır. Buna kozmik zaman adı verilir. Anlatmaya bağlı edebî metinler in­celenirken olayların başladığı ve bittiği zaman belirtilir. Metindeki zaman ifa­deleri tespit edilir. Bu zamanların gerçek zaman mı yoksa kozmik zaman mı olduğu belirtilir. Edebî metinde zaman, yazarın metni oluşturma amacına gö­re şekillenir. Bu amaca göre metindeki zaman, bir günün belli bir ânı olabi­leceği gibi, haftaları, ayları da içine alabilir. Edebî metinde zaman, dış dünyadakinden farklı olarak düzenlenmiş bir zamandır. Kronolojik bir şekilde gi­debileceği gibi, olayın başladığı andan gerilere dönme şeklinde de olabilir. 

Mekân

Anlatmaya bağlı edebî metinlerde olaylar, her ne şekilde olursa olsun, mut­laka mekânla birlikte vardır. Olay örgüsünü oluşturan, olay parçalarının geç­tiği yer, mekândır. Bu yer, okul, hastane, bahçe, sokak olabileceği gibi insa­nın iç dünyası da olabilir. Olayın daha iyi anlaşılabilmesi için yer ya da çev­re, betimlemelerle tanıtılır. Ancak betimleme yaparken gereksiz ayrıntılara girmemek gerekir. Anlatmaya bağlı edebî metinler incelenirken olayın geçti­ği mekânlar özellikleriyle birlikte tanıtılır. 

error: Maalesef! İçerik kopyalanamaz.