Edebiyatımızda İlkler

TÜRK EDEBİYATINDA İLKLER

 

  • Türkçenin ilk yazılı ürünleri 8. Yüzyıla ait Orhun Anıtları’dır. Bu anıtlar, edebiyatımızın ilk söylev (nutuk) eseri de sayılabilir. Orhun Anıtları’nı ilk kez okuyup çözümleyen kişi Danimarkalı bilgin Thomsen (1842 -1927)’dir.
  • Şiirleri elimizde bulunan İlk Türk şairi Aprinçur Tigin (8. yüzyıl)’dir.
  • Bilinen ilk Türk yazarı Yollug Tigin’dir.
  • Dünyanın halen yaşayan, en büyük ve ilk Müslüman Türk Destanı: Kırgız – Manas Destanı
  • Edebiyatımızın ilk mesnevisi, Yusuf Has Hacip’in 11. yüzyılda yazdığı Kutadgu Bilig’dir.
  • Edebiyatımızda aruzla yazılan ilk eser – Kutadgu Bilig
  • Edebiyatımızda ilk siyasetname örneği – Kutadgu Bilig
  • İslâmî Dönem Türk Edebiyatı ilk yazılı eser – Kutadgu Bilig
  • Edebiyatımızda ilk didaktik şiir örneği – Kutadgu Bilig
  • Türk dilinin ilk sözlüğü, Kaşgarlı Mah¬mut’un 11. yüzyılda yazdığı Divanü Lügati’t Türk
  • İlk Türkçe sözlük: Şemsettin Sami / Kamus-ı Türki
  • İlk tarih ve coğrafya ansiklopedisi: Kamus’ul Alam / Şemsettin Sami
  • Türkçenin ilk dil bilgisi kitabı: Süleyman Paşa / Sarf – ı Türki
  • İlk özdeyiş örneklerini veren: Ali Bey / Lehçetü’l Hakayık
  • Divan Edebiyatı’nın ilk şairi Hoca Dehhani (13. y.), son şairi ise Şeyh Galip’dir. (18. y.)
  • İlk divan sahibi sanatçımız Yunus Emre’dir.
  • Edebiyatımızda şairlerle ilgili ilk biyografik eser (ilk şairler tezkiresi) Çağatay şairi Ali Şir Nevai’nin (1441 – 1501) Mecalisü’n Nefais adlı kitabıdır.
  • İlk hamse sahibi: Ali Şir Nevai
  • Anadolu Türkleri edebiyatında ise ilk tezkire örneği Edirneli Sehi Bey’in Heşt Behişt adlı eseridir (16. yüzyıl).
  • Süslü nesrin ilk temsilcisi: Sinan Paşa
  • Türk edebiyatının tasavvuf alanında şiirler yazan ilk şairi Ahmet Yesevi (12. yy.)’dir.
  • Anı (hatıra) türünün ilk ör¬neği, Babür Şah’ın (1488 – 1530) Babûrnâme (Vekayi) adlı eseridir.
  • Edebiyatımızda gezi türüyle ilgili ilk eser Seydi Ali Reis’in Miratü’l Memalik adlı eseridir. En güzel örneği ise Evliya Çelebi’nin Seyahat¬name(1611 – 1682)  adlı eseridir.
  • İlk bibliyografya Keşfü’z Zünun’dur. (Kâtip Çelebi)
  • Edebiyatımızda ilk fabl örneği Şeyhi (1371? – 1431?)’nin Harnâme’si
  • İlk roman çevirisi Tanzimat döneminde, Fransız yazar Fenelon’dan 1859’da “Telemak” adıyla yapılmıştır. Bu eseri dilimize Yusuf Kamil Paşa çevir¬miştir.
  • Edebiyatımızda ilk yerli roman Şemset¬tin Sami’nin 1872’de yayımlanan Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat adlı eseridir. Bunu Ahmet Mithat Efendi’nin (1874) Hasan Mellâh adlı romanı izler.
  • İlk köy romanımız, Nabizade Nazım’ın Karabibik adlı eseridir (1890).
  • İlk realist roman örneği, Recaizade Mahmut Ekrem’in yazdığı Araba Sevdası’dır (1896).
  • Batılı anlamda ilk realist roman Halit Ziya / Mai ve Siyah
  • İlk psikolojik roman denemesi – Zehra – Nabizade Nazım
  • İlk psikolojik roman örneği, Servet-i Fünun sanatçısı Mehmet Rauf’un Eylül’üdür (1901).
  • En başarılı psikolojik roman yazarımız: P. Safa / 9.Hariciye koğuşu
  • İlk modern roman örneklerini Halit Ziya Uşaklıgil yazmıştır: Aşk-ı Memnu (1900).
  • İlk tezli (bir görüşü savunan) romanımız, Nabizade Nazım’ın Zehra’sıdır (1896).
  • İlk natüralist roman: Zehra, Nabizade Nazım
  • İlk kadın romancımız, Fatma Aliye Hanım’dır. “Muhadarat” (1892) en önemli eseridir.
  • İlk edebi roman örneği, Namık Kemal’in İn¬tibah ya da Sergüzeşt-i Âli Bey adlı eseridir (1876).
  • İlk Tarihî roman denemesi – Yeniçeriler – Ahmet Mithat Efendi
  • İlk tarihi romanımız, Namık Ke¬mal’in Cezmi’sidir (1880). Bu eser, konusu¬nu Türk – İran savaşlarından alır.
  • Yayımlanmış ilk öykü kitabı Emin Nihat Tarlan’ın Müsameratname’dir. (1872)
  • İlk öykü örneklerini Tanzimat sanatçısı Ahmet Mithat Efendi, “Letaif-i Rivayat” (Söylenegelen Güzel Hikâyeler) adıyla vermiştir. Bu öyküler 1870 – 1895 arasında 25 cilt olarak basılmıştır.
  • Batılı anlamdaki ilk öykü örneklerini Samipaşazade Sezai “Küçük Şeyler” adlı eseriyle ortaya koymuştur (1892).
  • İlk gerçekçi öykü: Küçük Şeyler, Sami Paşazade Sezai
  • İlk tiyatro çevirilerini ve uyarlamalarını Tanzimat sanatçısı Ahmet Vefik Paşa, Fransız Moliere’den yapmıştır (1869).
  • Edebiyatımızdaki ilk atasözleri kitabı Durub-ı Emsal-i Osmaniye’dir. (Şinasi)
  • Sahneye konulan ilk tiyatro eseri, Namık Kemal’in “Vatan Yahut Silistre”sidir.
  • İlk epik tiyatro örneği, Haldun Taner’in yazdığı Keşanlı Ali Destanı’dır (1964).
  • Aruzla yazılan ilk manzum tiyatro eseri Eşber veya Sardanapal’dır. (A. Hamit Tarhan )
  • Heceyle yazılan ilk manzum tiyatro eseri Nesteren’dir. ( A. Hamit Tarhan)
  • Ülkemizdeki ilk Müslüman kadın tiyatrocu Afife Jale’dir.
  • Edebiyat kelimesini bizde ilk kullanan: Şinasi
  • İlk şiir çevirisi: Tercüme-i Manzume, Şinasi (Racine, Lamartine, Fenelon’dan)
  • İlk tiyatro (Batılı anlamda) eseri: Şair Ev¬lenmesi (1859) Şinasi
  • İlk fabl çevirileri: Fransız şairi La Fontaine’den (1859) Şinasi
  • Edebiyatımızda Batılı anlamda ilk fabl örneği – Eşek İle Tilki Hikâyesi – Şinasi
  • İlk makale örneği: “Mukaddime” (Önsöz), Tercüman-ı Ahvalde yayımlanmıştır (1860). Şinasi
  • İlk noktalama işaretlerini (1859) Şinasi, Şair Evlenmesi’nde kullanmıştır.
  • Edebiyatımızdaki ilk atasözleri derlemesi – Durub-ı Emsal-i Osmaniye – Şinasi
  • İlk çocuk şiirlerini yazan: Tevfik Fikret / Şermin
  • Şiirde noktalama işaretini ilk kez kullanan Servet-i Fünun sanatçısı Tevfik Fikret’tir.
  • Heceyle yazılan ilk manzum tiyatro eseri- Eşber- Abdülhak Hamit Tarhan
  • Uyaksız ilk şiir örneğini, edebiyatımızda Abdülhak Hamit Tarhan yazmıştır (Validem, 1913).
  • İlk pastoral şiir örneklerini Abdülhak Hamit Tarhan “Sahra” adlı eserinde vermiştir (1878).
  • İlk köy şiiri örneği – Köylü Kızların Şarkısı – Muallim Naci
  • İlk mensur şiir öreklerini Halit Ziya Uşaklıgil, “Mensur Şiirler” adlı eseriyle vermiştir.
  • İlk resmi gazete: Takvim-i Vekayi (1831)’ dir.
  • İlk yarı resmi gazete : Ceride-i Havadis (1840)’tir.
  • İlk özel gazete: Tercüman-ı Ahval’in çıka¬rılması 1860’ta Şinasi (Agâh Efendi’yle beraber).
  • Türk Edebiyatı’nda bilinen ilk çocuk gazetesi Çocuklar İçin Mümeyyiz’dir. (1869)
  • İlk dergi örneği, Münif Paşa’nın çıkardığı Mecmua-ı Fünûn’dur (1861).
  • Hazine-i Evrak ilk edebiyat dergimiz -Mahmud Celaleddin Bey(A. Şinasi Hisar’ın babası)– 1882
  • İlk mizah dergisi “Diyojen”i Teodor Kasap çıkarmıştır (1869).
  • İlk antoloji, Harâbat (1874). Ziya Paşa bu eserinde Divan şairlerinin şiirlerine yer vermiştir.
  • İlk Röportaj örneği – Rüya – Ziya Paşa
  • İlk eleştiri yazısı, “Edebiyatımız Hakkında Bazı Mülahazatı Şamildir” başlığını taşır ve Namık Kemal’e aittir (1866).
  • İlk edebi tartışma Ziya Paşa ile Namık Kemal arasında olmuştur.
  • İlk eleştiri eseri; “Tahrib-i Hârâbat” (1885), Namık Kemal’indir. Namık Kemal, bu eserinde Ziya Paşa’nın Hârâbat adlı Divan şiiri an-tolojisinde savunduğu düşünceleri eleştirir.
  • Edebiyatımızda objektif eleştirinin nasıl olacağını ilk açıklayan: R. Mahmut Ekrem
  • İlk edebiyat ders kitabı: Talim-i Edebiyat, R. Mahmut Ekrem
  • Batılı anlamda ilk günlük; “Seyahat Jur¬nali” (1897). Bu eserin yazarı Direktör Âli Bey’dir.
  • İlk edebi topluluk Servet-i Fünun
  • Beyanname ile yayın hayatına giren ilk edebiyat topluluğu Fecr-i Ati’dir.
  • Cumhuriyet sonrası ilk beyanname yayınlayan edebi topluluk Yedi Meşaleciler’dir.
  • Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı’nda kurulan ilk edebî topluluk – Yedi Meşaleciler
  • Yahya Kemal bütün şiirlerini aruzla yazmıştır, yalnız Ok şiirini hece vezni ile yazmıştır.
  • İlk sosyolog Ziya Gökalp’tir.
  • Türkçülük akımını sistemleştiren Ziya Gökâlp’tir. ( Türkçülüğün Esasları)
  • Şiirde ilk defa Türk kelimesini kullanan sanatçımız M. Emin Yurdakul’dur.
  • Edebiyatımızdaki milli dönemin açılmasına öncülük eden: Mehmet Emin Yurdakul
  • En uzun ömürlü edebiyat dergimiz 1933 yılında Yaşar Nabi Nayır tarafından çıkarılmaya başlanan Varlık Dergisi’dir.
  • Divan Edebiyatı’nda Sebk-i Hindi tarzının ilk temsilcisi Naili’dir.
  • Sebk-i Hindi akımının en güçlü temsilcisi – Şeyh Galip-18.yy.
  • Türkî-i Basit akımının öncüsü – Aydınlı Visali -15.y.y.
  • Türkî-i Basit akımının en güçlü temsilcileri – Edirneli Nazmi ve Tatavlalı Mahremi
  • Divan edebiyatında Mahallileşme akımının temsilcisi: Nedim
  • Şarkıyı icat eden: Nedim
  • Divan edebiyatında sevgiliyi ilk defa somutlaştıran: Nedim
  • İlk edebiyat tarihçimiz: Abdulhalim Memduh Efendi
  • Batı anlayışındaki ilk edebiyat tarihçimiz: Fuat Köprülü
  • Kurtuluş Savaşı’nı doğrudan işleyen roman: Ateşten Gömlek
  • Dilde sadeleşmeyi savunan ilk yayın organı – Genç Kalemler
  • Edebiyatımızda “günlük” terimini ilk kullanan- Falih Rıfkı Atay
  • Hikâyede gerçek anlamda ilk kez Anadolu’yu işleyen: Refik Halit Karay (Memleket Hikâyeleri)
  • Konuşma diliyle yazılmış ilk hikâyenin yazarı: Ömer Seyfettin
  • Edebiyatımızda serbest vezni ilk kez Nazım Hikmet kullanmıştır.(1929)
  • Edebiyatımızda anjabmanı ilk kez Tevfik Fikret kullanmıştır.
  • Türk Edebiyatı’ndaki ilk deneme yazarı Nurullah Ataç’tır.
  • İlk fıkra yazarı: Ahmet Rasim
  • Post-modern tarzda eser veren ilk yazarımız Oğuz Atay’dır. (Tutunamayanlar)
  • Türk Edebiyatı’nda yazıya geçirilen ilk masallar Billur Köşk Masalları’dır.
  • Türk masalları ilk defa yurt dışında 16. Lui döneminde Fransa’da yayınlanmıştır.
  • Türk masallarını ilk defa derleyen İgnacs Kunoş adlı Macar bilim adamıdır.
  • Türk masalları üzerine en geniş çalışmayı yapan Eflatun Cem Güney’dir.
  • Dede Korkut Hikâyeleri’ni kamuoyuna tanıtan Kilisli Rıfat Bilge’dir.
  • İlk yerli çizgi roman, Türk kahramanı Köroğlu’dur.(1953)
  • Ülkemizde ilk çocuk çizgi romanı Kara Maske’dir.(1943)
  • Türk Edebiyatı’nda iç monolog tarzı yazılmış ilk roman Bir Düğün Gecesi’dir. (Adalet Ağaoğlu)
  • Âşık Veysel ilk olarak Ahmet Kutsi Tecer tarafından Türk halkına tanıtılmıştır.
  • Matbaada basılan ilk kitap: Vankulu Lügati (1729) – İbrahim Müteferrika

 

DÜNYA EDEBİYATINDA İLKLER

                    Nobel Edebiyat Ödülü alan (1988)  ilk Müslüman yazar Necip Mahfuz’dur. (Mısırlı / 1911-006)

                    Dünyanın bilinen ilk destanı: Sümerlerin Gılgamış Destanı

                    Dünyada hikâye türünün ilk örneği – Decameron Öyküleri – Giovanni Boccacio (İtalyan)

                    Dünya edebiyatında deneme türünün ilk örneği – Denemeler – Montaigne (Fransız)

                    Dünya edebiyatında ilk modern roman örneği – Don Kişot – Cervantes (İspanyol)

                    Dünyada ilk realist roman örneği – Madame Bovary – Gustave Flaubert (Fransız)

                    Komedi türünün ilk temsilcisi – Aristofanes (Yunan)

                    Trajedi türünün ilk temsilcisi – Aiskylos (Yunan)

                    İlk fabl örneği – Pançatantra Hikâyeleri (Kelile ve Dimne olarak da bilinir.) – Hint Edebiyatı

                    Dünyadaki ilk kadın romancı – Afraben (Afrahat) (İran’da yaşamış bir Süryani)

                    Dünyada ilk özgün çizgi roman New Fund’dur. (1935)

                    Dünyada ilk özgün çizgi macera hikâyesi Dick Tracy’dir. (Chester Gould/ABD)

 

Bunları da gezebilirsin.

Günlük,Günlük Nedir,Günlüklerin Özellikleri,Günlük Yazarları,Günlükler Hakkında Bilgi,Günce Nedir,Günce Yazarları

 GÜNLÜK (GÜNCE) Yaşanan olayların, o olayla ilgili izlenimlerin günü gü­nüne yazıldığı yazı türüne veya bu …